W wydanym w 1927 Almanaque de la madre de familia para czytamy:
Większość dzisiejszych służących zakrywa swoje ubrania dużymi, obszernymi fartuchami z mniej lub bardziej jasnych tkanin, zazwyczaj w paski. Fartuch ten wymaga jednak zawiązania w talii kolejnego, co pomaga utrzymać ten pierwszy w czystości przez jakiś czas. Do cięższych prac potrzebny jest specjalny fartuch, zwykle wykonany z grubej, ciemnej tkaniny bawełnianej, a do ścielenia łóżek wystarczy zwykły, biały fartuch. Do serwowania przy stole i otwierania drzwi, najbardziej eleganckim wyborem jest biały fartuch z perkalu lub nansú. Fartuchy te zazwyczaj sprzedawane są z śliniaczkiem i szelkami, ale można z nich zrezygnować, zwłaszcza jeśli gospodyni jest w pewnym wieku lub wymagania obsługi wymagają szybkiej zmiany stroju.
Z La arte de comer bien możemy się dowiedzieć:
Służące w domu również muszą nosić mundurki. Rano noszą jasnoniebieskie lub liliowe stroje z perkalu, prosty biały kołnierzyk i duży fartuch, aby móc sprzątać. Po obiedzie przebierają się w czarny fartuch z ładnym białym fartuchem, wykładanym kołnierzykiem i pasującymi mankietami. W razie potrzeby mogą nosić czepki.
Z książki Diario íntimo y otros temas dowiadujemy się o zwyczajach znad Sekwany:
We Francji dziewczęta, gdy pełnią służbę, noszą czarne sukienki, fartuchy i białe czepki; bardzo zalotny strój, wcale nie upokarzający: gdy kończą służbę, zdejmują mundurek i stają się młodymi damami, których skromna sytuacja ujawnia się dopiero, gdy zdejmą rękawiczki i pokażą opalone dłonie.
Dużo wiedzy dostarcza wydana niedawno The Real Life Downton Abbey: How Life Was Really Lived in Stately Homes a Century Ago:
Czysty, schludny i schludny wygląd, a jednocześnie dyskretny, to ważny aspekt zasad dotyczących pracy w domu. Dlatego ograniczenia dotyczące ubioru są zazwyczaj omawiane podczas rozmowy kwalifikacyjnej z gospodynią domową. Nowa pokojówka zostanie dokładnie poinformowana o swoich potrzebach: zazwyczaj będą to cztery sukienki, dwa wzorzyste, bawełniane fartuchy robocze w kolorze ciemnoszarym lub granatowym (noszone z fartuchami i brudzą się podczas porannych sprzątań lub prac kuchennych), a także czarna sukienka oraz biały czepek i fartuch na popołudniowy strój. W niektórych domach służba nosi określone kolory, np. biały i szary tylko dla pokojówek. Nakrycie głowy jest bardzo ważnym elementem ogólnego wyglądu. Zasady stanowią, że czepek musi być noszony przez cały czas. W niektórych dużych domach nierzadko zdarza się, że pokojówka przyłapana bez czepka zostaje zwolniona przez panią.
A co o tym pisze wydany w Portugalii poradnik Na sociedade e na familia: regras de convivencia, obrigaçes sociaes, usos mundanos, notas intimas?
Prawie wszystkie damy narzekają na swoje służące, tak jak prawie wszystkie służące narzekają na swoje damy. Czyja to wina? Być może obie strony są ciągle w konflikcie, nie rozumiejąc zakresu swoich obowiązków, powinności i odpowiedzialności, jaka na nich spoczywa. Pokojówki noszą białe fartuchy i gołe głowy. Kucharki noszą chustki elegancko zawiązane wokół włosów w stylu portugalskim lub wykrochmalone białe czepki z materiału w stylu francuskim i niebieski fartuch.
Nieco inaczej twierdzi Boas Maneiras:
Pokojówki serwują wyłącznie kolacje kameralne; ubrane są na czarno, z białym czepkiem i kołnierzykiem. Fartuch może być czarny lub biały, w zależności od przeznaczenia domu.
Dawkę wiedzy o pokojówce serwującej do stołu (nazywaną, od jej roli, kelnerką) daje A Comprehensive Guide to Domestic Management and Household Duties:
Typowy strój kelnerki to prosta czarna sukienka z białym kołnierzykiem i mankietami, duży biały fartuch z śliniaczkiem i ramiączkami oraz mały czepek. Na śniadanie zazwyczaj nosi jasną bawełnianą sukienkę zamiast czarnej, ponieważ jest ona bardziej odpowiednia do pracy, którą wykonuje rano. Jej buty powinny być wygodne dla niej samej i bezszelestne dla innych.
O kelnerce pisze także Home Economics: A Practical Guide in Every Branch of Housekeeping:
Wygląd kelnerki wymaga szczególnej uwagi. Nie powinna być zbyt wysoka ani zbyt stara. Powinna mieć schludny wygląd, spokojne maniery i lekki krok. Jej strój powinien być zawsze czysty i dobrze dopasowany, a fartuch, kołnierzyk i mankiety nieskazitelne. Obecna moda nakazuje kelnerce nosić czarną sukienkę, biały kołnierzyk i mankiety, biały fartuch i mały biały czepek. W wielu dobrze uregulowanych domach kelnerka nosi jednak lekką, bawełnianą sukienkę, ponieważ to oznacza świeżość i czystość. Kelnerka powinna nosić buty z miękką podeszwą lub kapcie, aby móc poruszać się po jadalni bezszelestnie. Powinna tak dobrze rozumieć swoje obowiązki i być tak uważna na potrzeby rodziny, aby nie było konieczności proszenia o nic podczas posiłku. Podczas uroczystego obiadu lub lunchu szczególnie ważne jest, aby cała obsługa odbywała się bez słowa między panią a pokojówką.
Przenieśmy się do Stanów Zjednoczonych i zajrzyjmy do The Woman’s Book of Household Management:
Pokojówka powinna zawsze wyglądać schludnie i schludnie, a także zwracać szczególną uwagę na fryzurę oraz czystość i świeżość swojego ciała. Rano powinna być ubrana w schludną sukienkę z prostym białym fartuchem z śliniaczkiem, lnianym kołnierzykiem i prostym czepkiem z batystową falbaną. Grubszy fartuch można założyć podczas wykonywania prac brudnych, a rękawiczki podczas czyszczenia krat. Po południu bawełnianą sukienkę należy zmienić na sukienkę z jakiegoś czarnego wełnianego materiału, skromnie skrojonego, ale schludnie dopasowanego, z ciasnymi rękawami i o eleganckiej długości do chodzenia. Następnie należy założyć muślinowy fartuch z elegancką czapeczką i wykładanym kołnierzykiem oraz mankietami, zazwyczaj spiętymi kokardami z czarnych wstążek. Zawsze należy nosić ciche buty. Służąca, która podaje do stołu, powinna być schludnie ubrana w dobrze wyszczotkowaną czarną suknię i nieskazitelny fartuch, kołnierzyk i mankiety oraz schludny czepek. Jej włosy muszą być starannie uczesane, bez żadnych niesfornych końcówek latających dookoła, i powinna zwracać szczególną uwagę na dłonie i paznokcie, aby utrzymać je w czystości i dobrym stanie.
Czas na pozycje polskie. W poradniku O przyjęciach i stole jadalnym autorstwa Wandy Dobrzańskiej możemy przeczytać:
Służba powinna usługiwać cicho i spokojnie. Nie zamykać drzwi hałaśliwie, nie nosić skrzypiącego, lub stukającego obuwia, nie prowadzić nigdy rozmów między sobą, ani w jadalni, ani w przylegających do niej pokojach i korytarzach. Służąca w czarnej sukience, eleganckim białym fartuszku i takiejże kokardzie na głowie, ujętej w kształt maleńkiego czepeczka, również w białych nicianych rękawiczkach. Noszenie przez służbę rękawiczek nie jest bynajmniej, jak to mylnie uważają niektórzy, dowodem pretensjonalnej pozy, lecz pewnym wymogiem koniecznej higjeny. Bezpośrednie stykanie się rąk nie zawsze czystych, a często spoconych z porcelaną i szkłem jest wysoce niehigieniczne i nieapetyczne.
W Sztuce życia (Łucjan Alfons Kościelecki) czytamy natomiast:
Gdy służba rano spotyka państwo, nie powinna pierwsza ich pozdrowić. Od państwa zależy w tym względzie inicjatywa, której skąpić nie powinni, ale uprzejmem słowem powitać sługę na dzień dobry. Służba nie powinna nigdy upominać się o rozkazy, coby wyglądać mogło na jakieś przypomina-nie, mieszanie się do spraw państwa, jak np. „Czy trzeba dziś przygotować podwieczorek dla gości?” „Czy pani wyjdzie ?” „Czy trzeba przygotować suknię?” Kobiety służące noszą na głowie zawsze jakieś ubranie: chusteczkę lub czepeczek. W domach zamożnych noszą pokojówki i kucharki czepeczki z białych koronek lub batystu, suknie mają zawsze skromne, ale bardzo czyste, fartuszki białe. Starsza panna służąca wolna jest od obowiązku noszenia czepeczka. Wygląd ogólny służącej powinien być bez zarzutu. Służba brudna, w nieporządnem ubraniu, daje jak najgorsze świadectwo o domu, w którym służy. Wymagać się powinno drobiazgowej czystości i porządku. W Anglji cała służba kobieca nosi włosy gładko uczesane pod ładnym czepeczkiem z koronek. W innych państwach toleruje się nieraz pokojowe z gołą głową. Wogóle służba musi być uważną na każde skinienie gościa i podawać mu czego żąda. Gdy zabiera talerz, natychmiast podać świeży. Służący powinien mieć buty o cienkiej podeszwie, by nie stukały. Rękawiczki nosi białe, bawełniane. Panna służąca, jeżeli usługuje, ubrana jest czyściutko w czarnej sukni i ładnym białym fartuszku
W temacie służby domowej pisze także Pani domu skarbiec porad praktycznych dla Polek wszelkich stanów dzieło opracowane na podstawie licznych źródeł swojskich i obcych autorstwa Bolesława Londyńskiego:
Moda bywa tu zmienna, w tej mierze najlepiej jest zasięgnąć rady w specjalnych magazynach. Biały fartuszek z napierśnikiem, zarękawki i czepeczek dla pokojowych zawsze będą równie w modzie, jak i w dobrym tonie – muszą jednak zawsze i bezwzględnie być czyste
Rozkaz wypowiedziany jasno, spokojnie, by dokładnie zrozumiane być mogły. Jeśli służba polecenia nie wykona, strofujemy ją łagodnie i bez świadków (chyba, że przekonaniem się o jej braku ambicji). Nie podnosimy na służbę głosu i nie używamy trywialnych wyrazów. Nie pozwalamy służbie wracać się do rozmowy państwa. Służba w obecności pani wstaje, o ile nie siedzi przy zajęciu, lub przy jedzeniu. Posiłków pani się stara nie przerywać służbie. Trzeba uczyć służbę porządku w ubraniu. Od rana powinna być czysto ubrana. Do sprzątania kladzie duży kolorowy fartuch, do obiadu ma być biały fartuszek i ciemna suknia. Gorliwość w przestrzeganiu obowiązków służby powinna u pani być zawsze jednakowa. Takiej samej staranności wymagamy od służącej, gdy jesteśmy sami, jak przy gościach. Służąca, szczególniej młodsza powinna codziennie poświęcić parę godzin na jakiś dział porządku w domu. Mamy tu na myśli: mycie okien, czyszczenie klamek i srebra, trzepanie ubrania, cerowanie. Dni gruntowniejszych porządków, jak sprzątanie dokładne łazienki, korytarzy etc. powinny być oznaczone z góry, zarówno jak czyszczenie srebra stołowego. Usługa żeńska, dobrze wykształcona, może być też elegancka. Służąca usługuje w czarnych sukniach, białych fartuszkach i białych kokardach na głowie, ale bez rękawiczek
