Bianca Ugo w Enciclopedia della donna pisze tak o fartuszkach służących:
Fartuch kuchenny jest szeroki, tak aby częściowo zakrywał biodra; wykonany jest z grubej tkaniny w paski i ma śliniaczek, który służy również jako ochrona górnej części sukienki. Fartuch pokojówki jest natomiast znacznie mniejszy; wykonany z batystu, organzyny lub innego lekkiego materiału zdobionego koronką, z bardzo małym śliniaczkiem. Jest to zalotny i elegancki element ubioru, tak jak kołnierzyk i mankiety noszone przez pokojówkę. Czasami ten „zestaw” ma stonowane kolory: różowy, jasnoniebieski lub zielonkawy, co pięknie komponuje się z czarną sukienką. Rano, dopóki musi zająć się domem, pokojówka nosi także dość duży fartuch, wykonany z materiału w paski lub kratkę.
Francuskie Savoir vivre tous les jours autorstwa Gisèle d’. Assailly, Jean Baudry jest bardzo konkretne:
Musisz zażądać, aby twoja służąca otworzyła drzwi ubrana w biały fartuch.
Podręcznik Le guide des convenances: Savoir-vivre, obligations sociales, usages mondains wprowadza nas w świat ogromnego domu:
Istnieją różne rodzaje pokojówek: ta, która pomaga kucharce; bardziej elegancka pokojówka, która ubiera panią domu; ta, która precyzyjnie szyje. W niektórych domach zatrudnia się dwie lub trzy pokojówki. Gdy jest kucharka i pokojówka, ta druga odpowiada za całe sprzątanie, którego nie wykonała kucharka: sypialnie, salon, łazienka itd. Zajmuje się obsługą stołu i śniadaniem, prasowaniem i zmywaniem sztućców. Ceruje, dba o ubrania i buty, otwiera drzwi, odbiera telefony itd. Jest odpowiedzialna za drobne, delikatne mydliny. To ona przynosi gorącą wodę do toalety, otwiera i zamyka okiennice, zasłony, szyje narzuty, liczy bieliznę dla praczki. Gdy jest kilka pokojówek, wyróżniamy pierwszą, odpowiedzialną za osobistą obsługę swojej pani; drugą, która sprząta i pierze; to ona zazwyczaj serwuje do stołu. Wreszcie możemy mieć pokojówkę – krawcową, która robi niewiele więcej niż pociąga za igłę. Klasyczny strój pokojówki to czarna sukienka z długimi rękawami, białym kołnierzykiem i mankietami. Czepek jest uroczy, ale rzadko noszony: czasami zastępuje go prosta haftowana kokarda, inspirowana modą angielską. W dużych domach pierwsza pokojówka, czyli ta, która ubiera Madame, nie nosi czepka i często zastępuje biały fartuch czarnym, plisowanym fartuchem jedwabnym. Czarny fartuch, gdy pokojówka otwiera drzwi, lub biały fartuch z śliniaczkiem jest mniej stylowy. Do podawania do stołu zakłada czarną suknię z białym kołnierzykiem i mankietami. W zależności od domu, podaje albo bez fartucha, albo w czarnym fartuchu, albo w bardzo małym, haftowanym białym fartuchu. Do serwowania posiłków zakładane są białe bawełniane rękawiczki. Latem, na wsi, pokojówki często ubierają się w jasne kolory; wybierają odcienie szarości, fioletowo-niebieskie, różowe, w jednolitych kolorach na popołudnie, a w paski na poranek.
A jak widzi to autorka Savoir-vivre et nouveaux usages mondains?
Służąca, która jest odpowiedzialna za towarzyszenie najmłodszym dzieciom podczas spacerów, nosi fartuch i czepek. Jeśli jest kucharka i pokojówka, ta pierwsza musi nosić biały fartuch, a ta druga czarną sukienkę z białym fartuszkiem. Gospodynie domowe, którym zależy na elegancji domu, dają swojej pokojówce śliczne fartuszki z koronką lub haftem. Podczas obiadów i posiłków rodzinnych służba będzie miała odkryte głowy, bardzo schludnie uczesane, w czarnych sukienkach i mniej lub bardziej eleganckich fartuchach. Nie będzie nosić rękawiczek, dlatego należy bardzo dbać o czystość rąk. Służba może odzywać się tylko na zadawane pytania.
Kolejnym podręcznikiem jest La maîtresse de maison et l’art de recevoir chez soi autorstwa baronowej Staffe:
Służąca nosi prosty biały czepek. Do sprzątania nosi niebieski fartuch, a do zwykłej służby i gotowania – biały płócienny fartuch i fartuch perkalowy do serwowania przy stole. Fartuchy pokojówek są falbaniaste, haftowane i obszyte koronką. Mają też inne, gładkie, na poranne godziny służby, do sprzątania i porządkowania. Służąca nosi czepek wychodząc z Panią, a także na zakupy poza domem. Jej strój powinien być prosty, stonowany, ale w kroju i fasonie nie powinien być niemodny. Kucharka nosi proste białe lniane fartuchy, a do cięższych prac niebieskie lniane fartuchy. Do służby wychodzi w czepku. Ponieważ podczas rodzinnych obiadów służąca zdejmuje rękawiczki, powinna wyrobić sobie nawyk mycia rąk przed wejściem do jadalni, aby nakryć do stołu. Do obiadu, jeśli w rodzinie panuje pewna etykieta, służąca serwuje do stołu w białym fartuchu, z całkowicie białym czepkiem na włosach.
Wydana w połowie XIX wieku The Housekeeper’s Encyclopedia widziała temat służby domowej w sposób następujący:
Strój pokojówki nigdy nie powinien wyglądać na brudny; ponieważ jej praca jest schludna, nie ma usprawiedliwienia dla niechlujnego wyglądu. Podczas obsługi stołu, prasowania lub pieczenia biały fartuch wygląda zarówno schludnie, jak i elegancko. Musi pojawić się w schludnej sukience z perkalu, białym fartuchu i czepku oraz usługiwać rodzinie przy śniadaniu. Po śniadaniu panowie będą oczekiwać, że wyszczotkuje im kapelusze, przyniesie płaszcze i kalosze oraz znajdzie parasole. Musi również otworzyć dzwonek do drzwi, więc powinna być zwinna i bystra. Po śniadaniu musi zebrać naczynia i je umyć, wyczyścić srebra i przygotować się do następnego posiłku.
Kolejną pozycją jest rozbudowany The servant’s behaviour book; or, Hints on manners and dress for maid servants in small households autorstwa niejakiej Pani Motherly:
Rodzina cieszy się jedzeniem i obsługą ze strony służącego, którego czystość widać. Ciemna suknia ukrywa zarówno czystość, jak i brud. Ale jeśli nie możesz od razu założyć jasnej sukienki, zadbaj o to, by zawsze mieć na sobie czysty czepek i kołnierzyk. Niech różnica między sukienką poranną a wieczorowym nie będzie polegała na większym lub mniejszym stopniu zabrudzenia. Czapeczka poranna czysta, ale prosta, którą łatwo się pierze; kołnierzyk gładki, sukienka z bawełny; sukienka popołudniowa natomiast może być ładniejsza; może to być czapeczka, której się nie pierze lub staranniej uszyta; sukienka lepsza; kołnierzyk nowszy lub z innego materiału. Oczywiście, rano należy nosić rzeczy nieco mniej czyste niż po południu; nie powinno się jednak dopuścić, aby było to zauważalne. Wiele służących nosi bawełnianą sukienkę w pierwszym tygodniu po południu, a w drugim rano. Nie ma nic przeciwko temu, pod warunkiem, że sukienka jest nadal w dobrym stanie pod koniec pierwszego tygodnia; ponieważ oczywiście najważniejsze jest, aby dobrze wyglądać w ubraniu, a w ten sposób zapewnia się ładną, gładką i czystą sukienkę na popołudnia raz w tygodniu. Chociaż lekka bawełniana sukienka dobrze wygląda rano, nierozsądnie jest wybierać sukienkę, której nie da się prać, w jasnym kolorze, do porannej pracy. Jeśli posiadasz taką sukienkę, nieco za starą na popołudniowe noszenie, lepiej będzie przerobić ją na halkę lub podarować młodszej siostrze, niż psuć ją i swój wygląd, robiąc w niej brudną robotę. Nigdy nie wybieraj jaskrawych wzorów ani kolorów. Takie sukienki nie tylko nie nadają się do porannej pracy, gdy są trochę znoszone, ale nigdy nie będą wyglądać przyzwoicie dla służby. Jeśli chcesz być szczególnie dobrze ubrana, wybieraj schludne, proste sukienki z dobrego materiału, a twoja miłość do dobrego ubioru niech przejawia się szczególnie w gładkości twoich włosów, czystości twoich dłoni i paznokci, bieli twoich czepków, kołnierzyków i rękawów.
National Youth Administration w stanie Kentucky także wydało poradnik dla służby domowej:
Służąca powinna nosić nieskazitelny mundur. Powinna to być prosta, dobrze dopasowana sukienka na poranek, w jednolitym kolorze lub w paski. Na wieczór należy założyć prostą czarną sukienkę. Czasami pani domu ma jakiś konkretny zestaw kolorów, w którym to przypadku ta sukienka będzie jej wybranym kolorem. Mieć czysty fartuch, czepek, kołnierzyk i mankiety każdego dnia. Unikać wszelkich ubrań, które mają tendencję do szeleszczenia lub hałasu. Nosić buty na niskim obcasie i miękkiej podeszwie. Pielęgnować lekki krok podczas chodzenia. Starannie, ale nie rzucając się w oczy zrobić manicure paznokci i starannie i schludnie uczesać włosy. Nie nosić biżuterii podczas pracy. Być delikatnym w wyglądzie
House Beautiful to kolejny podręcznik w którym porusza się temat służby domowej:
Właściwy strój pokojówki rano to schludna, jasna, wzorzysta sukienka, prosty czepek i duży biały fartuch, z grubszym, który należy zawiązać na ten ostatni podczas czyszczenia krat itp. Po południu powinna przebrać się w czarną sukienkę z kołnierzem i nieskazitelnej bieli, a także muślinowy czepek i fartuch o nieco bardziej wyszukanym wzorze.
Bardziej współczesny Letitia Baldrige’s New Manners for New Times: A Complete Guide to Etiquette instruuje według preferencji autorki:
Upewnij się, że są odpowiednio ubrani. Mundurki są praktyczne i pozwalają zaoszczędzić sporo ubrań. W „wystawnym domu” masz prawo zażądać, aby personel sprzątający nosił uniformy, które mu kupisz. Dzisiejsze uniformy mają zazwyczaj krótki rękaw i są dostępne w kolorze czarnym, jasnoszarym i innych pastelowych kolorach. (Mój ulubiony: sukienka w pastelowe paski z białym kołnierzykiem i mankietami)
Kolejnym podręcznikiem jest Vogue’s Manual of Smart Service and Table Setting który przywiązuje wagę do czepków:
Typowa pokojówka, w czarnej sukni i eleganckim muślinowym kołnierzyku, mankietach, czepku i fartuchu, wciąż prezentuje się tak elegancko, jak tylko może być pokojówka. Niektóre młode dziewczyny o świeżej karnacji wyglądają uroczo w jasnych sukienkach, ale szare i czarne są pewne i bezpieczne dla każdego, gdziekolwiek się znajdują. Służące, które nie noszą czepków, to pokojówki pozbawione poczucia elegancji i przyzwoitości. Bez czepka są po prostu kobietami z kompleksem niższości, bojącymi się pokazać jako interesujące postaci, którymi w rzeczywistości są. Żadna dama nie odmówiłaby odpowiedniego stroju do roli, którą gra, ale niektóre pokojówki uważają się za bardziej okazałe. To prawda, że garderobiana nie nosi czepka, ale jest jedyną pokojówką, której praca nie wymaga tej tradycyjnej ochrony. Służąca, która ma dużo zamiatania i odkurzania, nosi prawdziwy czepek dla ochrony włosów; a później mały czepek popołudniowy dla eleganckiego wyglądu związanego z zajmowanym stanowiskiem. Służące powinny nosić czepki z prostego, czystego i higienicznego powodu: nakrycie głowy pomaga zapobiegać wpadaniu włosów do jedzenia lub na stół. Żadna rozsądna kobieta nie sprzeciwia się noszeniu rozsądnych i wygodnych czepków. W gospodarstwach domowych, w których jedna służąca ma wykonywać całą pracę lub jej większość, zawsze przydatny jest całkowity fartuch w dowolnym kolorze (lub białym, jeśli wolisz). Jest dobrze wykonany. Pasuje niemal do każdej sylwetki. Szybko się go zakłada. Łatwo go odwrócić, gdy kobieta klęczy i szoruje. Z dwoma fartuchami, jednym do prac domowych i drugim pod ręką do formalnych czynności, takich jak odpowiadanie na dzwonek czy podawanie do stołu, sukienka może pozostać schludna i służyć jako strój poranny przez kilka dni. Oczywiście, niezbędne są fartuchy, czepki, kołnierzyki i mankiety, które Pani dony powinna zapewnić, podobnie jak sukienki. Należy nosić schludne pończochy w kolorze szarym lub beżowym oraz czarne czółenka lub buty na niskim obcasie. Żadna służąca w eleganckich butach i na wysokich obcasach nie będzie uważana za dobrze ubraną do pracy.
Mary E. Goldmann w Planning and Serving Your Meals skupia się na podawaniu do stołu:
Mundurek powinien być dobrze skrojony i może być wykonany z dowolnego odpowiedniego materiału. Tradycyjnymi kolorami są czerń i biel, ale niektóre Panie wolą, aby służąca nosiła fartuch i czepek. Można je kupić w zestawie i mogą być wykonane z grubego lub prześwitującego materiału. Służąca powinna być uczesana konserwatywnie i powinna nosić opaskę na włosy podczas serwowania i za każdym razem, gdy dotyka jedzenia. Jej dłonie i paznokcie powinny być czyste i prosto wypielęgnowane. Powinna nosić wygodne buty na niskim obcasie, a ponadto zaleca się, aby buty miały gumowe obcasy, ponieważ zmniejsza to hałas, gdy chodzi po jadalni oraz do i z kuchni.
Ostatnią pozycją w tym wpisie będzie Maidcraft: A Guide to the Art of Housekeeping w którym czytamy:
Nie trzeba jednak dodawać, że wszystkie mundurki powinny zawsze wyglądać świeżo i czysto. Jeżeli w domu jest kilku służących, zazwyczaj noszą oni mundurki w tym samym kolorze. Noszenie dużego fartucha podczas sprzątania zmniejszy ilość prania. Niektóre panie noszą te fartuchy z tego samego materiału co mundurek. Służąca powinna również nosić białą lub kolorową, usztywnioną czapkę, aby chronić włosy podczas sprzątania. Jeśli w domu są małe dzieci i obowiązkiem pokojówki jest wyprowadzenie ich na zewnątrz, najlepiej sprawdzają się białe mundurki, które są najbardziej odpowiednie. W domu nosi się białe fartuchy, aby zaoszczędzić na praniu uniformów. Do podania obiadu potrzebne są dwa uniformy. Czarny, jedwabny lub sukienny mundurek nosi się z przezroczystym, białym fartuchem i czepkiem. Szary lub bordowy mundur jest uważany za równie elegancki. Powinna często myć i czesać włosy oraz dbać o ich schludny wygląd. Zaleca się, aby podczas gotowania lub ścierania kurzu nosiła czepek, aby zapobiec przedostawaniu się zapachów i kurzu do włosów, ale z pewnością powinna związać włosy wstążką podczas gotowania, aby zapobiec opadaniu niesfornych włosów.
